Meros: qonun bo'yicha merosxo'rlar navbati, majburiy ulush va guvohnoma olish tartibi

Yaqin inson vafotidan keyin eng ko'p beriladigan savol — meros kimga o'tadi va qanday rasmiylashtiriladi? Quyida vasiyatnoma bo'lmagan holda qonun bo'yicha merosxo'rlar navbati, majburiy ulush va meros guvohnomasini olish tartibi O'zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining amaldagi moddalari asosida tushuntirilgan.

Vasiyat yoki qonun bo'yicha

Vorislik vasiyat va qonun bo'yicha amalga oshiriladi. Qonun bo'yicha vorislik vasiyatnoma bo'lmasa yoki u butun merosning taqdirini belgilamasa (masalan, mulkning faqat bir qismi vasiyat qilingan bo'lsa) qo'llanadi (Fuqarolik kodeksi, 1112-modda).

Meros qachon va qayerda ochiladi?

• Meros fuqaroning vafoti yoki sud uni vafot etgan deb e'lon qilishi bilan ochiladi. Ochilish vaqti — vafot etgan kun; sud e'lon qilganda — sud qarori kuchga kirgan kun (agar qarorda boshqa muddat ko'rsatilmagan bo'lsa) (1116-modda).
• Bir-biridan meros olishga haqli shaxslar bir kalendar sutka (24 soat) ichida vafot etsa, ular bir vaqtda vafot etgan hisoblanadi va har biridan keyin meros alohida ochiladi.
• Ochilish joyi — merosqoldiruvchining oxirgi doimiy yashash joyi. U noma'lum bo'lsa — ko'chmas mulk (yoki uning asosiy qismi) turgan joy, ko'chmas mulk bo'lmasa — ko'char mulkning asosiy qismi turgan joy (1117-modda).

Kim merosxo'r bo'la oladi?

Meros ochilgan paytda hayot bo'lgan fuqarolar, shuningdek merosqoldiruvchi hayotligida homila holida bo'lgan va keyin tirik tug'ilgan bolalari merosxo'r bo'la oladi (1118-modda).

Qonun bo'yicha 5 ta navbat

Merosxo'rlar navbat tartibida chaqiriladi. Keyingi navbat faqat oldingi navbatdagi merosxo'rlar bo'lmasa, merosdan chetlatilgan bo'lsa, merosni qabul qilmagan yoki undan voz kechgan bo'lsa meros oladi (1134-modda). Bir navbat ichida meros teng ulushlarda bo'linadi.

1-navbat

Merosqoldiruvchining bolalari (asrab olingan bolalari ham), eri (xotini) va ota-onasi (asrab oluvchilar). Vafotidan keyin tug'ilgan bolalari ham shu navbatga kiradi (1135-modda).

Misol: merosqoldiruvchining xotini, 2 farzandi va onasi bor. Merosxo'rlar 4 kishi — har biri merosning 1/4 qismini oladi.

2-navbat

Tug'ishgan hamda ota yoki ona bir bo'lgan aka-uka va opa-singillar, shuningdek ota va ona tarafdan bobo va buvilar (1136-modda).

3-navbat

Merosqoldiruvchining tug'ishgan amakisi, tog'asi, ammasi va xolasi (1137-modda).

4-navbat

Oltinchi darajagacha (oltinchi daraja ham) bo'lgan boshqa qarindoshlar. Bunda yaqinroq qarindosh uzoqroq qarindoshdan ustun turadi (1138-modda).

5-navbat

Merosqoldiruvchining mehnatga qobiliyatsiz boqimlari, agar ular 1141-modda asosida meros olmasalar (1139-modda).

Taqdim qilish huquqi: merosxo'r oldinroq vafot etgan bo'lsa

Qonun bo'yicha merosxo'r meros ochilgunga qadar vafot etgan bo'lsa, unga tegishli ulush uning avlodlariga o'tadi va u bilan bir xil darajadagi avlodlar o'rtasida teng bo'linadi (1140-modda).

• Bola, nevara, chevara, evara bo'yicha bu huquq daraja cheklanmagan holda amal qiladi. Masalan, bobo vafot etganda, undan oldin vafot etgan o'g'lining ulushini o'g'lining bolalari (bobosining nevaralari) oladi.
• Yon qarindoshlikda — tug'ishgan aka-uka (opa-singil) o'rniga ularning bolalari (merosqoldiruvchining jiyanlari), amaki (tog'a), amma (xola) o'rniga esa ularning bolalari (amakivachcha, tog'avachcha, ammavachcha, xolavachcha) meros oladi.

Mehnatga qobiliyatsiz boqimlar

Merosqoldiruvchining vafotiga qadar kamida bir yil uning qaramog'ida bo'lgan va u bilan birga yashagan mehnatga qobiliyatsiz shaxslar ham qonun bo'yicha merosxo'r hisoblanadi va chaqirilayotgan navbat bilan birgalikda meros oladi. 2-, 3- yoki 4-navbatga mansub, lekin chaqirilayotgan navbatga kirmaydigan mehnatga qobiliyatsiz qarindoshlar esa merosqoldiruvchi bilan birga yashamagan bo'lsa ham, vafotgacha kamida bir yil uning qaramog'ida bo'lgan bo'lsa, shu navbat bilan birga meros oladi. Boshqa merosxo'rlar bo'lsa, bunday shaxslarning hammasi birgalikda merosning ko'pi bilan to'rtdan birini oladi (1141-modda).

Majburiy ulush: vasiyatnoma bo'lsa ham

Quyidagilar vasiyatnoma mazmunidan qat'i nazar, qonun bo'yicha ularga tegishi kerak bo'lgan ulushning kamida yarmini oladi (1142-modda):

• merosqoldiruvchining voyaga yetmagan yoki mehnatga qobiliyatsiz bolalari (asrab olinganlar ham);
• mehnatga qobiliyatsiz eri (xotini);
• mehnatga qobiliyatsiz ota-onasi (asrab oluvchilar ham).

Majburiy ulushga merosxo'r har qanday asos bo'yicha merosdan oladigan barcha narsa — oddiy uy jihozlari va ro'zg'or buyumlari qiymati ham — qo'shiladi.

Er yoki xotinning ulushi

Er (xotin)ning merosga bo'lgan huquqi uning nikohdagi boshqa mulkiy huquqlariga, jumladan nikohda birgalikda orttirilgan mulkdagi o'z ulushiga daxl qilmaydi (1143-modda). Ya'ni avval birgalikdagi mulkdan tirik qolgan turmush o'rtog'ining o'z ulushi ajratiladi, qolgan qismi meros sifatida bo'linadi — va u shu merosdan ham 1-navbat merosxo'ri sifatida ulush oladi.

Kim meros ololmaydi?

Quyidagilar nolayiq merosxo'r hisoblanadi (1119-modda):

• merosqoldiruvchini yoki boshqa ehtimoliy merosxo'rni qasddan o'ldirgan yoki hayotiga suiqasd qilgan shaxslar (merosqoldiruvchi suiqasddan keyin ularga vasiyatnoma qilgan bo'lsa bundan mustasno);
• merosqoldiruvchining so'nggi irodasini amalga oshirishga qasddan to'sqinlik qilib, o'zi yoki yaqinlarining merosga chaqirilishiga yoki ulushi ko'payishiga imkon yaratganlar;
• ota-onalik huquqidan mahrum qilingan va bu huquqi tiklanmagan ota-onalar — o'sha bolalaridan qolgan merosga;
• merosqoldiruvchini qonunga ko'ra ta'minlash majburiyatidan bo'yin tovlagan ota-onalar va voyaga yetgan bolalar — qonun bo'yicha merosga.

Bu holatlar manfaatdor shaxsning da'vosi bo'yicha sud tomonidan belgilanadi.

Merosni rasmiylashtirish

• Merosxo'r merosga meros ochilgan paytdan ega bo'ladi, agar keyinchalik undan voz kechmasa yoki huquqidan mahrum qilinmasa (1145-modda).
• Meros guvohnomasi meros ochilgan joydagi notarius tomonidan beriladi — meros ochilgan kundan 6 oy o'tgach. Boshqa merosxo'rlar yo'qligi ma'lum bo'lsa, notarius uni muddatdan oldin ham berishi mumkin (1146-modda).
• Merosdan voz kechish — meros ochilgan joydagi notariusga ariza berish orqali, istalgan vaqtda. Voz kechishni keyin bekor qilib yoki qaytarib olib bo'lmaydi (1147-modda).

Qisqacha

• 1-navbat: bolalar, er (xotin), ota-ona — teng ulushda;
• oldingi navbat bo'lmasa, keyingisi meros oladi (2 — aka-uka, opa-singil, bobo-buvi; 3 — amaki, tog'a, amma, xola; 4 — 6-darajagacha qarindoshlar; 5 — boqimlar);
• oldinroq vafot etgan merosxo'r ulushi uning avlodlariga (bolalari, nevaralari) o'tadi;
• voyaga yetmagan va mehnatga qobiliyatsiz yaqinlar vasiyatnoma bo'lsa ham kamida yarim ulush oladi;
• guvohnoma — notariusdan, odatda 6 oydan keyin.

Ushbu maqola umumiy ma'lumot uchun. Aniq vaziyatingiz bo'yicha qaror qabul qilishdan oldin moddalarni lex.uz'da tekshiring yoki notarius, yuristga murojaat qiling.

Savolingiz bormi? Oilangizdagi vaziyatni oddiy so'z bilan yozing — NaSher AI Fuqarolik kodeksi moddalari bilan kim qancha ulush olishini tushuntiradi. Telegram'da: @NaSheraibot.