Aliment miqdori qancha va qanday hisoblanadi? To'liq qo'llanma

Ajrashgandan keyin yoki ota-ona alohida yashaganda eng ko'p beriladigan savollardan biri — bolaga qancha aliment to'lanadi va u qanday hisoblanadi? Quyida javob O'zbekiston Respublikasi Oila kodeksining amaldagi moddalari asosida, oddiy tilda va misollar bilan berilgan.

Aliment nima va kim to'laydi?

Ota-ona voyaga yetmagan (18 yoshga to'lmagan) bolalariga ta'minot berishga majbur. Bu majburiyatni ixtiyoriy bajarmagan ota yoki onadan aliment sud qarori yoki sud buyrug'i asosida undiriladi (Oila kodeksi, 96-modda).

Agar ota-ona kelisha olmasa va hech biri sudga murojaat qilmasa, vasiylik va homiylik organlari, shuningdek 14 yoshga to'lgan bolaning o'zi ham aliment undirish uchun sudga murojaat qilishi mumkin (96-moddaning uchinchi qismi).

Aliment miqdori: qonundagi ulushlar

Ota-ona o'rtasida kelishuv bo'lmasa, sud alimentni to'lovchining har oylik ish haqi va (yoki) boshqa daromadidan quyidagi ulushda undiradi (Oila kodeksi, 99-modda):

• 1 bola uchun — daromadning to'rtdan bir qismi (25%);
• 2 bola uchun — uchdan bir qismi (taxminan 33,3%);
• 3 va undan ortiq bola uchun — yarmi (50%).

Sud bu miqdorni taraflarning moddiy yoki oilaviy ahvoli va boshqa e'tiborga loyiq holatlarni hisobga olib kamaytirishi yoki ko'paytirishi mumkin.

Eng kam miqdor

Har bir bola uchun undiriladigan aliment mehnatga haq to'lashning eng kam miqdorining 26,5 foizidan kam bo'lmasligi kerak (99-moddaning ikkinchi qismi). Ya'ni to'lovchining rasmiy daromadi juda kam bo'lsa ham, aliment shu chegaradan pastga tushmaydi.

Hisoblash misoli

Otaning oylik daromadi 6 000 000 so'm bo'lsin:

• 1 bola: 6 000 000 × 1/4 = 1 500 000 so'm;
• 2 bola: 6 000 000 × 1/3 = 2 000 000 so'm (ikkala bolaga birga);
• 3 bola: 6 000 000 × 1/2 = 3 000 000 so'm (uchala bolaga birga).

Har bir bolaga to'g'ri keladigan summa eng kam miqdordan (EKMning 26,5%) kam bo'lib qolsa, eng kam miqdor qo'llanadi.

Qaysi daromadlardan ushlanadi?

Aliment O'zbekiston hududida va undan tashqarida, pul yoki natura shaklida olingan barcha turdagi daromadlardan ushlab qolinadi. Chet el valyutasidagi daromad aliment undiriladigan kundagi Markaziy bank kursi bo'yicha so'mga aylantiriladi (104-modda).

Daromad noaniq bo'lsa — qat'iy summa

To'lovchining daromadi doimiy bo'lmasa, o'zgarib tursa, bir qismini natura shaklida olsa yoki rasmiy ish haqi umuman bo'lmasa, sud alimentni har oy pul bilan to'lanadigan qat'iy summada belgilashi mumkin (102-modda). Bu, ayniqsa, norasmiy ishlaydigan yoki chet elda ishlayotgan ota-ona uchun muhim.

Kelishuv bo'yicha aliment

Ota-ona alimentni o'zaro kelishib hal qilishi mumkin (98-modda). Buning uchun:

• kelishuv yozma tuzilib, notarial tasdiqlanishi kerak; notarial kelishuv ijro varaqasi kuchiga ega bo'ladi (131-modda);
• kelishuvdagi summa sud undirganda bola olishi mumkin bo'lgan miqdordan kam bo'lmasligi kerak (133-modda).

Sudga qanday murojaat qilinadi?

• Alimentga haqli shaxs istalgan vaqtda sudga murojaat qilishi mumkin — muddat cheklanmagan (136-modda).
• Nizo bo'lmasa, voyaga yetmagan bolalar uchun aliment haqidagi ariza buyruq tartibida (sud buyrug'i) ko'riladi.
• Aliment sudga murojaat qilingan kundan boshlab undiriladi. Agar oldin ham to'lovni so'ragani, lekin to'lovchi bosh tortgani sudda isbotlansa, o'tgan davr uchun ham 3 yilgacha undirilishi mumkin.
• Nizo hal bo'lguncha sudya otadan (onadan) vaqtincha aliment undirish haqida ajrim chiqarishi mumkin (112-modda).

Aliment kamaytirilishi mumkinmi?

Ha, sud quyidagi hollarda kamaytirishi mumkin (105-modda):

• to'lovchining boshqa voyaga yetmagan bolalari aliment olayotgan boladan moddiy jihatdan kamroq ta'minlanib qolsa;
• to'lovchi nogironligi bo'lgan shaxs bo'lib, moddiy qiynalayotgan bo'lsa;
• aliment oluvchi mustaqil daromadga ega bo'lsa;
• bola davlat yoki nodavlat muassasasining to'liq ta'minotida bo'lsa.

Bu holatlar tugagach, manfaatdor taraf alimentni yana qonundagi miqdorda undirishni talab qilib sudga murojaat qilishi mumkin.

Ish beruvchi qanday ushlaydi?

Ish beruvchi (pensiya, nafaqa yoki stipendiya to'lovchi tashkilot) notarial kelishuv yoki ijro varaqasi asosida alimentni har oy ish haqidan ushlab, oluvchiga o'tkazib berishi shart (137-modda).

To'lamaslik oqibatlari

• Qarz undiriladi: avval ish haqi va boshqa daromaddan, yetmasa — bankdagi hisobvaraqlar va boshqa mol-mulkdan (139-modda). O'tgan davr qarzi ijro hujjati taqdim etilgunga qadar ko'pi bilan 3 yil uchun undiriladi; lekin aliment to'lovchining aybi bilan undirilmagan bo'lsa, 3 yillik muddatdan qat'i nazar o'tgan barcha davr uchun undiriladi.
• Sud qaroridan bo'yin tovlagan shaxs ota-onalik huquqidan mahrum qilinishi yoki jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin (116-modda).
• Moddiy yordamga muhtoj voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz shaxs uchun sud qarori yoki sud buyrug'i bo'yicha jami ikki oydan ortiq to'lamaslik, agar shu qilmish uchun ilgari ma'muriy jazo qo'llangan bo'lsa, jinoyat hisoblanadi: ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki bir yilgacha ozodlikdan mahrum qilish. Qarz to'liq to'lansa, shaxs javobgarlikdan ozod qilinadi (Jinoyat kodeksi, 122-modda).

Voyaga yetgan bolalar va ota-onaga aliment

Voyaga yetgan, lekin mehnatga layoqatsiz va yordamga muhtoj bolalarga aliment sud tomonidan qat'iy summada belgilanadi (101-modda). Voyaga yetgan, mehnatga layoqatli bolalar esa muhtoj ota-onasiga ta'minot berishi shart; bunday aliment EKMning 11,75 foizidan kam bo'lmaydi (110-modda).

Qisqacha

• 1 bola — 1/4, 2 bola — 1/3, 3+ bola — 1/2 daromad;
• har bir bolaga kamida EKMning 26,5%;
• daromad noaniq bo'lsa — qat'iy summa;
• kelishuv — faqat notarial, summasi qonundagidan kam emas;
• sudga istalgan vaqtda; to'lamaslik — qarz undirish va jinoiy javobgarlik.

Ushbu maqola umumiy ma'lumot uchun. Aniq vaziyatingiz bo'yicha qaror qabul qilishdan oldin moddalarni lex.uz'da tekshiring yoki yuristga murojaat qiling.

Savolingiz bormi? O'z vaziyatingizni oddiy so'z bilan yozing — NaSher AI aliment bo'yicha moddalar bilan javob beradi. Telegram'da: @NaSheraibot.