Mehnat shartnomasini bekor qilish: ishdan bo'shash va bo'shatish tartibi, nafaqa va huquqlaringiz

Muallif: Abdurashidov Sherzodbek · 31-oktabr, 2026

Ishdan ketmoqchimisiz yoki sizni ishdan bo'shatishmoqchimi? Quyida mehnat shartnomasini bekor qilish tartibi O'zbekiston Respublikasining 2022-yil 28-oktabrda qabul qilingan, amaldagi Mehnat kodeksi moddalari asosida oddiy tilda tushuntirilgan.

Shartnoma qanday asoslarda bekor qilinadi?

Mehnat shartnomasi asosan quyidagi hollarda bekor qilinadi (Mehnat kodeksi, 155-modda):

taraflarning kelishuviga ko'ra;
muddatli shartnomaning muddati tugashi bilan;
xodimning tashabbusi bilan (o'z xohishi bilan ketish);
ish beruvchining tashabbusi bilan (ishdan bo'shatish);
taraflarning xohish-irodasiga bog'liq bo'lmagan holatlarga ko'ra.

1. Kelishuv bo'yicha bekor qilish

Muddatli yoki muddatsiz shartnoma istalgan vaqtda taraflarning kelishuviga ko'ra bekor qilinishi mumkin. Bekor qilish sanasini xodim va ish beruvchi kelishib belgilaydi. Bu kelishuv mehnat shartnomasiga yozma qo'shimcha kelishuv bilan rasmiylashtiriladi (157-modda).

2. O'z xohishingiz bilan ishdan ketish

Xodim ish beruvchini 14 kalendar kun oldin yozma ogohlantirib, shartnomani bekor qilishga haqli (160-modda).
Ogohlantirish muddati ish beruvchi arizani olgan kunning ertasidan boshlanadi.
Arizani topshirilganlik haqida xabarnoma bilan pochta orqali yuborish ham mumkin — muddat ish beruvchi arizani olgan sanadan keyingi kundan hisoblanadi.
Xodim va ish beruvchi kelishsa, shartnoma ogohlantirish muddati tugashidan oldin ham bekor qilinishi mumkin.
Ayrim toifalar (tashkilot rahbari va o'rinbosarlari, bosh buxgalter, mavsumiy va vaqtinchalik xodimlar, mikrofirma yoki yakka tartibdagi tadbirkor xodimlari, uy ishchilari va qonunda nazarda tutilgan boshqa xodimlar) uchun boshqa ogohlantirish muddatlari belgilangan.

3. Ish beruvchi tashabbusi bilan ishdan bo'shatish

Ish beruvchi shartnomani faqat asosli sabab bilan bekor qila oladi. Asosiy sabablar (161-modda):

tashkilot (alohida bo'linma) tugatilishi yoki yakka tartibdagi tadbirkor faoliyatini tugatishi;
texnologiya, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishning o'zgarishi, ish hajmining qisqarishi bilan bog'liq xodimlar soni yoki shtatining o'zgarishi (qisqarish);
xodimning malakasi yetarli emasligi sababli lavozimiga mos kelmasligi;
mehnat majburiyatlarini muntazam buzish — ya'ni intizomiy yoki moddiy javobgarlikka tortilgan kundan boshlab bir yil ichida yana intizomiy nojo'ya harakat qilish;
mehnat majburiyatlarini bir marta qo'pol buzish (qo'pol buzilishlar ro'yxati 162-moddaga muvofiq belgilanadi);
bolani tarbiyalash va ta'lim berish vazifasi yuklatilgan ta'lim tashkiloti xodimining bolaga nisbatan zo'ravonlik uchun javobgarlikka tortilishi;
kodeks va boshqa qonunlarda belgilangan boshqa asoslar.

Qisqarish va malaka yetishmasligi asoslarida bo'shatishdan oldin ish beruvchi xodimni (imkon bo'lsa) boshqa ishga o'tkazishni taklif qilishi kerak (144-modda). Aybli harakat uchun bo'shatish esa intizomiy jazo hisoblanadi va intizomiy jazo qo'llash tartibi hamda muddatlariga rioya qilib amalga oshiriladi.

Ogohlantirish muddatlari

Ish beruvchi xodimni yozma ravishda, imzo qo'ydirib ogohlantirishi shart (165-modda):

tashkilot tugatilishi yoki xodimlar soni (shtat) qisqarishida — kamida 2 oy oldin;
malaka yetarli emasligi sababli — kamida 2 hafta oldin;
xodimning aybli harakatlari (harakatsizligi) sababli — kamida 3 kun oldin.

Ish beruvchi ogohlantirish muddatini shu muddatga mos keladigan pul kompensatsiyasi bilan almashtirishi mumkin.

Qachon ishdan bo'shatish taqiqlanadi?

Ish beruvchi tashabbusi bilan bekor qilish quyidagi hollarda taqiqlanadi (163-modda):

kodeks yoki boshqa qonunlarda nazarda tutilmagan asos bilan;
mehnat sohasida kamsitish taqiqini buzgan holda;
xodim vaqtincha mehnatga qobiliyatsiz bo'lgan (kasal) yoki ta'tilda bo'lgan davrda;
davlat yoki jamoat majburiyatlarini bajarish uchun ishdan ozod qilingan davrda;
xizmat safarida bo'lgan davrda;
homilador ayollar va uch yoshgacha bolasi bor xodimlar uchun kafolatlarga rioya qilinmasdan.

Kasallik, ta'til, davlat yoki jamoat majburiyatlari, xizmat safari davridagi hamda homilador va uch yoshgacha bolali xodimlarga oid cheklovlar (163-moddaning 3–6-bandlari) tashkilot tugatilganda yoki yakka tartibdagi tadbirkor faoliyatini tugatganda qo'llanmaydi.

Homilador ayollar va yosh bolali xodimlar

Homilador ayolni ish beruvchi tashabbusi bilan bo'shatish mumkin emas — faqat tashkilot (bo'linma) tugatilgan yoki yakka tartibdagi tadbirkor faoliyatini tugatgan hollar bundan mustasno. Muddatli shartnoma homiladorlik davrida tugasa, ayolning yozma arizasi va tibbiy ma'lumotnoma asosida u homiladorlik (homiladorlik va tug'ish ta'tili berilsa — ta'til) oxirigacha uzaytirilishi shart (408-modda).
Uch yoshgacha bolasi bor ayol yoki uch yoshgacha bolani yolg'iz tarbiyalayotgan ota (vasiy) faqat tashkilot tugatilishi, muntazam buzish yoki bir marta qo'pol buzish asoslari bilan bo'shatilishi mumkin (409-modda).

Kasaba uyushmasi roziligi

Agar jamoa kelishuvi yoki jamoa shartnomasida ish beruvchi tashabbusi bilan bo'shatish uchun kasaba uyushmasi qo'mitasining oldindan roziligi nazarda tutilgan bo'lsa, bunday rozilisiz bo'shatish mumkin emas (164-modda).

Ishdan bo'shatish nafaqasi qancha?

Nafaqa ish beruvchi tashabbusi bilan bo'shatilganda (aybli harakatlar va bank sanatsiyasi asoslari bundan mustasno) va qonunda ko'rsatilgan boshqa ayrim hollarda to'lanadi. Uning miqdori shu ish beruvchidagi ish stajiga bog'liq va quyidagidan kam bo'lishi mumkin emas (173-modda):

3 yilgacha staj — o'rtacha oylik ish haqining 50%;
3 yildan 5 yilgacha — 75%;
5 yildan 10 yilgacha — 100%;
10 yildan 15 yilgacha — 150%;
15 yildan ortiq — 200%.

Jamoa shartnomasi, ichki hujjatlar yoki mehnat shartnomasida bundan ko'proq miqdor belgilanishi mumkin.

Oxirgi kun va hisob-kitob

Bekor qilish ish beruvchining buyrug'i bilan rasmiylashtiriladi; oxirgi ish kuni — shartnoma bekor qilingan kun. U dam olish yoki bayram kuniga to'g'ri kelsa, undan keyingi birinchi ish kuni oxirgi kun hisoblanadi (170-modda).
Hisob-kitobga: olinmagan ish haqi, foydalanilmagan barcha ta'tillar uchun kompensatsiya va qonun yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqa to'lovlar kiradi (172-modda).
Barcha summalar shartnoma bekor qilingan kuni to'lanadi. Xodim o'sha kuni ishlamagan bo'lsa — hisob-kitob talabini bergandan keyin 3 kundan kechiktirmay. Summa bo'yicha nizo bo'lsa ham, ish beruvchi shubhasiz tegishli qismini shu muddatda to'lashi shart (254-modda).

Noqonuniy bo'shatilsangiz nima qilish kerak?

Xodim ish beruvchiga bevosita yoki sudga shikoyat qilishi mumkin. Bo'shatish noqonuniy deb topilsa, xodim avvalgi ishiga tiklanadi, unga yetkazilgan moddiy zarar qoplanadi va ma'naviy yoki jismoniy azob yetkazilgan bo'lsa, ma'naviy ziyon kompensatsiya qilinadi (174-modda).
Muddatga e'tibor bering: ishga tiklash haqida sudga — bo'shatish buyrug'ining ko'chirma nusxasi topshirilgan kundan boshlab 3 oy ichida; boshqa mehnat nizolari bo'yicha — huquq buzilganini bilgan (bilishi kerak bo'lgan) kundan 6 oy ichida murojaat qilinadi. Ma'naviy ziyon va hayot-sog'liqqa yetkazilgan zarar bo'yicha muddat yo'q (560-modda).

Qisqacha

O'z xohishingiz bilan — 14 kun oldin yozma ariza;
qisqarish yoki tugatish — kamida 2 oy oldin ogohlantirish va nafaqa;
kasallik, ta'til, xizmat safari davrida va homiladorlikda bo'shatish taqiqlangan (istisnolar bilan);
hisob-kitob — oxirgi ish kuni;
noqonuniy bo'shatilsangiz — 3 oy ichida sudga.

Ushbu maqola umumiy ma'lumot uchun. Aniq vaziyatingiz bo'yicha qaror qabul qilishdan oldin moddalarni lex.uz'da tekshiring yoki yuristga murojaat qiling.

Savolingiz bormi? Vaziyatingizni oddiy so'z bilan yozing — NaSher AI Mehnat kodeksi moddalari bilan javob beradi. Telegram'da: @NaSheraibot.