Ajrashish tartibi: FHDYo va sud orqali nikohdan ajralish, bolalar va mol-mulk masalasi

Ajrashish — og'ir qaror, lekin tartibini bilish ortiqcha muammolardan saqlaydi. Quyida nikohdan ajralish qachon FHDYo (fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organi) orqali, qachon sud orqali bo'lishi, bolalar va mol-mulk masalasi O'zbekiston Respublikasi Oila kodeksining amaldagi moddalari asosida tushuntirilgan.

Nikoh qachon tugaydi?

Nikoh er-xotindan birining vafoti yoki sud uni vafot etgan deb e'lon qilishi bilan tugaydi. Shuningdek, nikoh er-xotindan birining yoki ikkalasining arizasi bo'yicha, yoki sud muomalaga layoqatsiz deb topgan er (xotin)ning vasiysi arizasi bo'yicha nikohdan ajratish yo'li bilan tugatilishi mumkin (Oila kodeksi, 37-modda).

Umumiy qoida: nikohdan ajratish sud tartibida amalga oshiriladi; faqat qonunda ko'rsatilgan ikki holatda — FHDYo'da (38-modda).

1-yo'l: FHDYo orqali ajralish

Ikkala tomon rozi bo'lsa

Er-xotinning voyaga yetmagan bolalari bo'lmasa va ikkalasi ham ajralishga rozi bo'lsa, ular FHDYo'da ajratiladi (42-modda).

Lekin mehnatga layoqatsiz muhtoj er yoki xotinga ta'minot berish yoki umumiy mol-mulkni bo'lish bo'yicha nizo bo'lsa, ular sudga murojaat qilishga haqli.

Bir tomonning arizasi bilan

Er yoki xotin quyidagi hollardan birida bo'lsa, voyaga yetmagan bolalari bor-yo'qligidan qat'i nazar, ikkinchi tomonning arizasi bilan FHDYo'da ajratiladi (43-modda):

• sud uni bedarak yo'qolgan deb topgan bo'lsa;
• sud uni ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi sababli muomalaga layoqatsiz deb topgan bo'lsa;
• jinoyati uchun kamida 3 yilga ozodlikdan mahrum qilingan bo'lsa.

Bu holda ham bolalar, umumiy mulkni bo'lish yoki muhtoj, mehnatga layoqatsiz er (xotin)ga ta'minot bo'yicha nizo bo'lsa, ajratish sud tartibida bo'ladi.

2-yo'l: sud orqali ajralish

Yuqoridagi hollardan boshqa barcha holatlarda — masalan, voyaga yetmagan bolalar bo'lsa yoki tomonlardan biri rozi bo'lmasa — ajratish sud orqali bo'ladi. Ish Fuqarolik protsessual kodeksida da'vo ishlari uchun belgilangan tartibda ko'riladi (40-modda).

Sud er-xotinning bundan buyon birga yashashi va oilani saqlab qolishi mumkin emas deb topsa, ularni ajratadi (41-modda).

Yarashish muddati

• Sud ishni keyinga qoldirib, er-xotinga yarashish uchun 6 oygacha muddat berishi mumkin (40-modda).
• Bunday muddat berilsa, sud 3 kundan kechiktirmay fuqarolar yig'inining yarashtirish komissiyasini yozma xabardor qiladi.
• Oilaviy (maishiy) zo'ravonlikdan jabrlangan shaxsning talabi bilan sud yarashish muddatini tayinlamaydi (2025-yildagi o'zgartirish).

Homiladorlik davrida cheklov

Xotin homilador bo'lgan vaqtda va bola tug'ilganidan keyin bir yil davomida er xotinining roziligisiz nikohdan ajratish haqida ish qo'zg'atishga haqli emas (39-modda). Bu cheklov faqat erga tegishli — xotin bu davrda ham ajralish haqida murojaat qila oladi.

Bolalar va aliment

Sud orqali ajralishda er-xotin bolalar kim bilan yashashi, aliment, muhtoj er (xotin)ga ta'minot va mulkni bo'lish haqidagi o'z kelishuvini sudga taqdim etishi mumkin. Kelishuv bo'lmasa yoki u bolalar yoki tomonlardan biri manfaatiga zid bo'lsa, sud o'zi hal qiladi (44-modda):

• voyaga yetmagan bolalar ota-onaning qaysi biri bilan yashashini;
• bolalarga kimdan va qancha aliment undirilishini;
• er yoki xotinning (biri bo'lsa ham) talabi bilan umumiy mol-mulkni bo'lishni;
• ta'minot olishga haqli er (xotin)ning talabi bilan ta'minot miqdorini.

Mulkni bo'lish uchinchi shaxslar manfaatiga daxldor bo'lsa, sud bu talabni alohida ishga ajratadi. To'y xarajatlarini undirish haqidagi talablar ajralish ishida qanoatlantirilmaydi.

Aliment miqdori haqida batafsil: Aliment miqdori qancha va qanday hisoblanadi.

Umumiy mol-mulk qanday bo'linadi?

• Mulkni er-xotin o'zaro kelishib bo'lishi mumkin; xohlasa bu kelishuv notarial tasdiqlanadi. Nizo bo'lsa — sud hal qiladi (27-modda).
• Bo'lish nikoh davrida ham talab qilinishi mumkin; ajralgandan keyin esa 3 yillik da'vo muddati ichida.
• Voyaga yetmagan bolalar ehtiyoji uchun olingan buyumlar (kiyim, maktab va sport jihozlari va h.k.) bo'linmaydi — bola kim bilan qolsa, kompensatsiyasiz o'shanga beriladi.
• Nikoh shartnomasida boshqacha belgilanmagan bo'lsa, er va xotinning ulushlari teng hisoblanadi. Sud voyaga yetmagan bolalar manfaati yoki tomonlardan birining e'tiborga loyiq manfaatini hisobga olib, tenglikdan chekinishi mumkin — masalan, kimdir uzrsiz sababsiz daromad olmagan yoki umumiy mulkni oila manfaatiga zarar yetkazib sarflagan bo'lsa (28-modda).
• Umumiy qarzlar ham ulushlarga mutanosib taqsimlanadi.
• Oila munosabatlari tugagach, sud er-xotin alohida yashagan davrda orttirilgan mulkni har birining shaxsiy mulki deb topishi mumkin.

Familiya, davlat boji va nikoh tugash sanasi

• Nikohda familiyasini o'zgartirgan er (xotin) shu familiyada qolishi yoki xohlasa, sud ajratish haqida qaror chiqarayotganda unga nikohgacha bo'lgan familiyasi qaytarilishi mumkin (46-modda).
• Sud qaror chiqarishda FHDYo guvohnoma berganda kim va qancha davlat boji to'lashini belgilaydi — ikkalasidan yoki biridan (45-modda).
• Nikoh FHDYo'da ajralish ro'yxatga olingan kundan boshlab tugagan hisoblanadi (47-modda). Sud qarori chiqqanining o'zi yetarli emas — uni FHDYo'da ro'yxatdan o'tkazish kerak.

Qisqacha

• Voyaga yetmagan bola yo'q va ikkalangiz rozi — FHDYo;
• turmush o'rtog'i bedarak yo'qolgan, muomalaga layoqatsiz yoki kamida 3 yilga ozodlikdan mahrum qilingan — FHDYo (bir tomon arizasi bilan);
• qolgan hollarda — sud, yarashish uchun 6 oygacha muddat berilishi mumkin;
• homiladorlik va tug'ruqdan keyingi 1 yil ichida er xotinning roziligisiz ajrala olmaydi;
• mulk odatda teng bo'linadi; nikoh FHDYo'da ro'yxatga olingan kundan tugaydi.

Ushbu maqola umumiy ma'lumot uchun. Aniq vaziyatingiz bo'yicha qaror qabul qilishdan oldin moddalarni lex.uz'da tekshiring yoki yuristga murojaat qiling.

Savolingiz bormi? Vaziyatingizni oddiy so'z bilan yozing — NaSher AI Oila kodeksi moddalari bilan javob beradi. Telegram'da: @NaSheraibot.